Η ιστορία της αθηναϊκής πολυκατοικίας (1929 – 1941 και 1953 – 1987)

Ένα συνοπτικό, αλλά περιεκτικό ταξίδι σε κατασκευές που επηρέασαν την ανάπτυξη της χώρας και άφησαν το αποτύπωμά τους στη κοινωνία 

Γράφει ο ∗ Κυριάκος Γκλεζάκος: Μηχανολόγος Επαγγελματικού Λυκείου – Ερευνητής της Ιστορίας των Ελληνικών Δημόσιων Τεχνικών Έργων

Σήμερα η παρούσα στήλη θα ασχοληθεί με το έργο, το οποίο επιτέλεσαν οι Έλληνες μηχανικοί στην μελέτη και την κατασκευή πολυκατοικιών ή μεγάρων γραφείων τα οποία υπάρχουν στην πρωτεύουσα από το 1929 ως το 1987 και το οποίο δεν έχει ερευνηθεί στο βάθος και στην έκταση στην οποία θα έπρεπε. Αρχικά θα δώσουμε  πρώτα σε μία οργανωτική διάταξη όλους τους Οικοδομικούς Κανονισμούς οι οποίοι θεσπίσθηκαν και ίσχυσαν στην Ελλάδα από το 1836 ως τους σημερινούς του 2025.

Ένα ταξίδι στον κλάδο των εν λόγω κατασκευών που άφησαν το δικό τους αποτύπωμα στην κοινωνία

Η ανοικοδόμηση στην πρωτεύουσα μπορεί για λόγους καλύτερης εποπτείας κυρίως, να χωριστεί σε δύο μεγάλες περιόδους: Την 1η (1929 – 1941) κατά τη οποία ξεκίνησε η κατασκευή πολυκατοικιών. Τότε εθεσπίσθη δια του νόμου 3.741/1929 «Περί της ιδιοκτησίας κατ’ ορόφους» (Φ.Ε.Κ. Α΄ 4/09 Ιανουαρίου 1929). Εδώ υπάρχουν ακόμη πολλές δυσχέρειες όπου η έρευνα κωλύεται και επομένως η τεχνική τεκμηρίωση των πολυκατοικιών είναι αδύνατη ή πάρα πολύ δυσχερής. Το αρχείο Μαρμαρά λόγου χάριν έχει λάθη στα ονόματα των μηχανικών που έχουν μελετήσει γνωστές πολυκατοικίες του κέντρου κατά την δεκαετία του 1930 και τα οποία πρέπει να ευρεθούν και να διορθωθούν προκειμένου να καταστεί το αρχείο αυτό ικανό να παράσχει στον τεχνικό ερευνητή όλα τα στοιχεία τα οποία είναι απαραίτητα ώστε να τεκμηριώσει σωστά τεχνικώς τα κτήρια.

Αντιθέτως η κ. Ευθυμία Δημητρίου Παπαδάμ – Ριζά*, μετά από πολύ συστηματική έρευνα στην οποία επεδόθη, συγκέντρωσε, κατέγραψε και τεκμηρίωσε ακόμη και φωτογραφικά διάφορα κτήρια των Αθηνών τα οποία μελετήθηκαν και κατασκευάσθηκαν από το 1920 ως το 1941. Τα δε κτήρια έχει ταξινομήσει σε έναν πίνακα εκτάσεως 78 σελίδων όπου αναφέρονται όλα τα στοιχεία τα οποία αντέγραψε από τις άδειες οικοδομήσεως όπως την διεύθυνση των κτηρίων, το εμβαδόν και τον όγκο τους, τον Μηχανικό ή τους Μηχανικούς και τον Εργολήπτη, τον Ιδιοκτήτη και διάφορες άλλες παρατηρήσεις οι οποίες αφορούν το κάθε κτήριο. Η διατριβή αυτή υπάρχει (ως ψηφιακό αντίγραφο) στο Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών.

Βεβαίως υπάρχουν ορισμένα μικρολάθη αλλά αυτά δύνανται να τα παραβλέψει κανείς, αναλογιζόμενος την βοήθεια την οποία λαμβάνει καθώς μελετά την εργασία αυτή και των οποίων την ορθότητα δύναται κανείς να τεκμηριώσει δια συμπληρωματικής έρευνας στα αρχεία (όπου είναι αυτό δυνατόν).

Στην 2η (1949 – 1987) η κατασκευή των πολυκατοικιών σταδιακά από το 1957 και μετά μαζικοποιήθηκε και η έρευνα για την ανεύρεση ονομάτων των Μηχανικών που κατασκεύασαν τα έργα είναι ευχερέστερη δια τον λόγον ότι οι οικονομικές εφημεριδες («ΔΗΜΟΠΡΑΣΙΑΚΑ ΝΕΑ/Ο ΚΟΣΜΟΣ», «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ», «ΕΞΠΡΕΣ», «ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΙΣ») ανέγραφαν τις εγκριθείσες άδειες ανεγέρσεως οικοδομών. Αρχικώς η Εφημερίδα «ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΙΣ» η οποία εκδιδόταν κάθε εβδομάδα, ασχολήθηκε με την καταγραφή των εγκριθεισών αδειών οικοδομήσεως από την Πέμπτη 30 Ιουνίου 1949 ως την Τετάρτη 06 Ιουλίου 1949, από την Πέμπτη 14 ως την Τετάρτη 20 Ιουλίου 1949 και από την Πέμπτη 21 ως την Τρίτη 26 Ιουλίου 1949.

φώτο: Απόσπασμα της 1ης δημοσιεύσεως εγκριθεισών αδειών οικοδομήσεως οι οποίες δημοσιεύθηκαν στην ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ την Πέμπτη 15 Οκτωβρίου 1953.

Αυτές είναι οι μόνες καταγραφές που υπάρχουν από την οικοδομική κίνηση της περιόδου εκείνης. Η καταγραφή αυτή γίνεται ως εξής: Δίνεται ο αριθμός πρωτοκόλλου, ο αριθμός αδείας οικοδομήσεως, το όνομα του ιδιοκτήτη, η διεύθυνση του ακινήτου, το είδος της εργασίας (προσθήκη, πλήρης κατασκευή), το εμβαδόν, ο όγκος, η αξία του κτηρίου και ο συντάξας την μελέτη μηχανικός. Το επόμενο έντυπο το οποίο ασχολήθηκε και αυτή συστηματικά με τις άδειες οικοδομήσεως ήταν η εφημερίδα «ΔΗΜΟΠΡΑΣΙΑΚΑ ΝΕΑ/Ο ΚΟΣΜΟΣ» η οποία εκτός αυτών δημοσίευε διακηρύξεις, δημοπρασίες κ.τ.ο. Η καταγραφή άρχισε την Τρίτη 25 Σεπτεμβρίου 1951 και τελείωσε την Πέμπτη 29 Ιουνίου 1961 οπότε δημοσιεύθηκε ο τελευταίος πίνακας στην στήλη «ΟΙΚΟΝΟΜΟΤΕΧΝΙΚΑ ΝΕΑ» υπό τον τίτλο «ΑΔΕΙΑΙ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ».

Πέραν όμως αυτού του εντύπου η οικονομική εφημερίδα «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ» ήταν αυτή η οποία ξεκίνησε την συστηματική δημοσίευση των υπό του Πολεοδομικού Γραφείου Αθηνών και Πειραιώς εγκρινομένων αδειών οικοδομήσεως για μονώροφες οικοδομές, πολυκατοικίες, εργοστάσια κ.τ.ο. Ανεγράφετο ο αριθμός της αδείας οικοδομήσεως*, ο Ιδιοκτήτης του κτηρίου, το είδος του, ή διεύθυνση, ο προϋπολογισμός κατασκευής ο οποίος συνετάσσετο υπό της Πολεοδομίας και το όνομα του μηχανικού (ή του υπομηχανικού) του συντάξαντος την αρχιτεκτονική και την στατική μελέτη. Αυτοί οι πίνακες υπό τον τίτλο «ΕΓΚΡΙΘΕΙΣΑΙ ΑΔΕΙΑΙ ΑΝΕΓΕΡΣΕΩΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ» έχουν σήμερα μεγάλη χρησιμότητα επειδή βοηθούν στην αρτιότερη τεχνική τεκμηρίωση των πολυκατοικιών, πλην της αρχικής τους χρησιμότητας, η οποία ήταν το να ενημερώσουν κυρίως τους οικοδόμους για το που κατασκευάζονται οικοδομές ώστε να εργασθούν στα εργοτάξια.

Καθοριστική η συμβολή των μικρομεσαίων εργοληπτικών εταιρειών δημοσίων έργων

Η καταγραφή αυτή έχει διάρκεια 34 ετών. Ο πρώτος πίνακας δημοσιεύθηκε την Πέμπτη 15 Οκτωβρίου 1953 και ο τελευταίος την Κυριακή 22 Μαρτίου 1987. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι οι άδειες οικοδομήσεως του 1951 έχουν προϋπολογισμούς οι οποίοι συντάχθηκαν προ της υποτιμήσεως της δραχμής η οποία έγινε την Πέμπτη 09 Απριλίου 1953. Χαρακτηριστικώς αναφέρουμε το εξής: Μια διώροφος οικοδομή η οποία κατασκευάσθηκε στην Οδό Ροστοβίου 53 στην περιοχή Ελληνορώσσων με μηχανικό τον Αθανάσιο Γιάνναρο είχε προϋπολογισμό (προ της υποτιμήσεως) 134.000.000 δρχ. (Αριθμός αδείας οικοδομήσεως 10.518/Πέμπτη 01 ως Τρίτη 13 Οκτωβρίου 1953). Αντιθέτως μία αντίστοιχη οικοδομή μονώροφος η οποία κατασκευάστηκε το 1954 στην Οδό Κερκύρας στους Αγίους Αναργύρους με Μηχανικό τον Κ. Θωμόπουλο είχε προϋπολογισμό 64.500 δρχ. (Αριθμός αδείας οικοδομήσεως 13.044/Τετάρτη 29 Δεκεμβρίου 1954).

Εκτός από την «ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ» την αυτή συστηματική καταγραφή έκανε και η «ΕΞΠΡΕΣ» δια δύο δημοσιογράφων της: Του Ανδρέα Αλεξανδρόπουλου και του Τέλη Καζακίδη. Τις Ανεγέρσεις Οικοδομών της Θεσσαλονίκης κατέγραφε ο Βασίλειος Τράπαλης. Η πρώτη είδηση περί της κατασκευής πολυκατοικιών δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα στην στήλη «ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ» την Τετάρτη 07 Νοεμβρίου 1962 και αφορούσε την κατασκευή πολυωρόφων κυρίως οικοδομών στην περιοχή περί το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Η καταγραφή για άγνωστο λόγο σταμάτησε την Τετάρτη 19 Δεκεμβρίου 1962 και ξεκίνησε πάλι συστηματικά από την Πέμπτη 07 Μαρτίου 1963 δια της στήλης «ΑΝΕΓΕΡΣΕΙΣ ΝΕΩΝ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ» και συνεχίσθηκε αυτό μέχρι και το 1977 δια της στήλης «ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΣ» και «ΑΔΕΙΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ». Ο τελευταίος πίνακας δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα την Κυριακή 26 Ιουνίου 1977. Επίσης σε ορισμένες στήλες κυρίως μεταξύ του 1963 και του 1966 ανεγράφησαν και άδειες κατεδαφίσεως παλαιών κτηρίων, δηλουμένης της ακριβούς διευθύνσεως του εργοταξίου. Οι καταγραφές αυτές όμως είναι ελάχιστες σε αριθμό σε σχέση προς τον όγκο των δημοσιευθέντων στοιχείων. Το μόνον ίσως μειονέκτημα αυτών των καταγραφών είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις (αποδεδειγμένως) ο επιχειρών την ταυτοποίηση των κτηρίων εντοπίζει κανείς ασυμφωνίες και τυπογραφικά λάθη είτε στα ονόματα των Μηχανικών είτε στις διευθύνσεις των κτηρίων είτε ακόμη και το να μην ανεγράφη ο αριθμός της οδού σε μίαν διεύθυνση.

φώτο: Η στήλη ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΣ της εφημερίδος “ΕΞΠΡΕΣ” από την Παρασκευή 03 Ιουλίου 1970.

Αν επί παραδείγματι ζητεί κανείς να βρει την πολυκατοικία της Οδού Πρατίνου 25 στο Παγκράτι και το όνομα του μηχανικού που την μελέτησε και θέλει να κάνει την ταύτιση του κτηρίου, τότε δεν μπορεί διότι στην Οδό Πρατίνου υπάρχουν πολλές πολυκατοικίες ώστε να είναι δύσκολο ως αδύνατο να εντοπίσει την πολυκατοικία στην οποία αναφέρεται η εφημερίδα. Επίσης η «ΕΞΠΡΕΣ» περιέλαβε και άδειες οικοδομήσεως και από τον Πειραιά αλλά και από την Θεσσαλονίκη δημοσιευθέντος του 1ου πίνακα την Τρίτη 05 Ιανουαρίου 1965.

Εκτός όμως από την «ΕΞΠΡΕΣ», υπάρχει και η συστηματική καταγραφή από το οικονομικό περιοδικό «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» το οποίο δημοσίευσε ολόκληρο πίνακα με τα πολυώροφα κτήρια τα οποία κατασκευάζονταν το 1969 στην Αθήνα και συνόδευε τους πίνακες αυτούς και με στατιστικές αναλύσεις της οικοδομικής δραστηριότητος. Τα στοιχεία συγκέντρωσε και επιμελήθηκε τότε ο δημοσιογράφος Στέφανος Δρόσος. Η καταγραφή ξεκίνησε την Πέμπτη 02 Ιανουαρίου 1969 και σταμάτησε την Πέμπτη 24 Απριλίου 1969.

Άλλη εφημερίδα η οποία ανέγραφε άδειες οικοδομήσεως ήταν η «ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΗ» η οποία στο φύλλο της Τετάρτης 19 Απριλίου 1967 δημοσίευσε έναν πίνακα με εγκριθείσες άδειες οικοδομήσεως. Αυτός ήταν 1ος και ο τελευταίος διότι η Ελένη Βλάχου αποφάσισε να αναστείλει την έκδοσή της λόγω της δεδηλωμένης της αντιθέσεως προς την Δικτατορία.

Παραλλήλως η εφημερίδα «ΧΡΗΜΑ» η οποία εξέδωσε το πρώτο της φύλλο την Τρίτη 04 Μαρτίου 1969, καίτοι βραχύβια, εκδήλωσε ενδιαφέρον για την οικοδομική κίνηση και στην στήλη «ΤΕΧΝΙΚΑ» ανέγραψε άδειες οικοδομήσεως κυρίως για πολυώροφες οικοδομές. Καθιέρωσε δε ειδική στήλη υπό τον τίτλο «ΑΔΕΙΑΙ ΔΙ’ ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΙΝ» όπου ακολουθήθηκε η αυτή τακτική με όλες τις άλλες οικονομικές εφημερίδες. Η 1η δημοσίευση πίνακα ανεγερθεισών οικοδομών έγινε την Τετάρτη 05 Μαρτίου 1969 και η τελευταία την Τετάρτη 13 Αυγούστου 1969 με 100 νέες άδειες οικοδομήσεως για πολυώροφες πολυκατοικίες με προϋπολογισμό του 1.000.000 δρχ. και των 10.000.000 δρχ.

Αυτό είναι το περίγραμμα των πηγών ιστορικής και τεχνικής τεκμηριώσεως των οικοδομικών έργων (δημοσίων και ιδιωτικών) τα οποία έχουν κατασκευασθεί στην Αθήνα, τον Πειραιά και την Θεσσαλονίκη.

Η παρακάτω διάταξη συνοψίζει πλήρως αυτά που ανωτέρω εξετέθησαν περί της καταγραφής των αδειών οικοδομήσεως.

φώτο: Η πολυκατοικία της Οδού Ζηνοδότου 19 εν Αθήναις, κατασκευής 1966 (Πρόγραμμα Οδεύσεως, 2025).

Από την έρευνα των αδειών οικοδομήσεως εξάγεται το συμπέρασμα ό,τι με την κατασκευή πολυκατοικιών, μεγάρων γραφείων κ.α., δεν ασχολήθηκαν μόνο πολιτικοί μηχανικοί ειδικοί στις μελέτες οικοδομικών έργων αλλά και εργοληπτικές επιχειρήσεις οι οποίες είτε κατασκεύαζαν και δημόσια έργα (Α.Ε. «ΟΔΩΝ ΚΑΙ ΟΔΟΣΤΡΩΜΑΤΩΝ – ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ», Α.Ε. «ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΑ ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ (ΜΑΥΡΟΣΚΟΤΗΣ – ΑΔΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ – ΛΟΥΚΟΥΜΗΣ)», Α.Ε. «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ/ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ») είτε μόνο ιδιωτικά (Α.Ε. «ΑΛΒΕΡΤΗΣ – ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ – ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΣ», Α.Ε. «ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΑ ΕΡΓΑ/ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ και Σία» και άλλοι).

Ακόμη και μηχανικοί έχοντες δίπλωμα Εργολήπτη Δημοσίων Έργων όπως ο Κωνσταντίνος Π. Σκουρλέτης, ο Κοσμάς Λαζαράτος και ο Ιωάννης Βασιλείου κατασκεύασαν πολυκατοικίες και μέγαρα γραφείων στην Αθήνα. Πλην όμως των πολυκατοικιών και των λοιπών τεχνικών έργων που μελέτησαν οι πολιτικοί μηχανικοί για τους ιδιώτες, υπάρχουν πολλές αναφορές για κτήρια τα οποία μελετήθηκαν ως δημόσια έργα όπως οικοδομικά έργα της Δ.Ε.Η., του Ο.Τ.Ε.,του Ο.Σ.Κ. και άλλων υπηρεσιών και ακολουθείται η αυτή τακτική στην καταγραφή.

Μια προσεκτική έρευνα στα αρχεία αρκεί, ώστε να πείσει τον ερευνητή περί της ακριβείας αυτού του γράφουμε.

Στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε τέσσερις πολυκατοικίες των οποίων οι μηχανικοί έχουν τεκμηριωθεί από τους καταλόγους εγκριθεισών αδειών οικοδομήσεως των εφημερίδων. Το μόνον ίσως μειονέκτημα είναι ό,τι οι άδειες που αναφέρονται δεν έχουν αριθμό και έτσι η έρευνα στα Αρχεία της Πολεοδομίας/Υπηρεσίας Δομήσεως είναι πολύ δυσχερής, αν όχι αδύνατη.

 Τα στοιχεία των πολυκατοικιών έχουν δοθεί στην παρακάτω διάταξη:

Φώτο: Η πολυκατοικία της Οδού Παναγιώτου Αναγνωστοπούλου 36 εν Αθήναις (Αρετή Τσαγκούρου, Τρίτη 07 Οκτωβρίου 2025).

Βιβλιογραφικές αναφορές.

Ι) Επί της δημοσιεύσεως των αδειών οικοδομήσεως.

1. Εφημερίδα «ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΙΣ», Φύλλο: 001, Πέμπτη 07 Ιουλίου 1949, σελ. 01 και 02.
2. Εφημερίδα «ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΙΣ», Φύλλο: 003, Πέμπτη 21 Ιουλίου 1949, σελ. 01 και 02.
3. Εφημερίδα «ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΙΣ», Φύλλο: 004, Πέμπτη 28 Ιουλίου 1949, σελ. 01 και 02.
4. Εφημερίδα «ΔΗΜΟΠΡΑΣΙΑΚΑ ΝΕΑ/Ο ΚΟΣΜΟΣ», Φύλλο: 04, Τρίτη 25 Σεπτεμβρίου 1951, σελ. 02.
5. Εφημερίδα «ΔΗΜΟΠΡΑΣΙΑΚΑ ΝΕΑ/Ο ΚΟΣΜΟΣ», Φύλλο: 1.268, Πέμπτη 29 Ιουνίου 1961, σελ. 03.
6. Εφημερίδα «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλο: 007, Τετάρτη 07 Νοεμβρίου 1962, σελ. 02, Στήλη: ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ.
7. Εφημερίδα «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλο: 019, Τετάρτη 19 Νοεμβρίου 1962, σελ. 02, Στήλη: ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ.
8. Εφημερίδα «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλο: 064, Πέμπτη 07 Μαρτίου 1963, σελ. 02, Στήλη: ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ.
9. Εφημερίδα «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλο: 615, Τρίτη 05 Ιανουαρίου 1965, σελ. 02, Στήλη: ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ/Άδειαι Κατεδαφίσεως.
10. Εφημερίδα «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλο: 4.270, Κυριακή 26 Ιουνίου 1977, σελ. 09, Στήλη: ΑΔΕΙΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ.
11. Εφημερίδα «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ», Φύλλο: 7.300, Πέμπτη 15 Οκτωβρίου 1953, σελ. 07 και 10.
12. Εφημερίδα «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ», Φύλλο: 7.668, Παρασκευή 31 Δεκεμβρίου 1954, σελ. 07.
13. Εφημερίδα «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ», Φύλλο: 8.876, Σάββατο 03 Ιανουαρίου 1959, σελ. 06.
14. Εφημερίδα «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ», Φύλλο: 17.421, Κυριακή 22 Μαρτίου 1987, σελ. 45.
15. Εφημερίδα «ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΗ», Φύλλο: 1.694, Τετάρτη 19 Απριλίου 1967, σελ. 11 (IV).
16. Εφημερίδα «ΧΡΗΜΑ», Φύλλο: 137, Τετάρτη 13 Αυγούστου 1969, σελ. 06.
17. Περιοδικό «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», Τεύχος: 767ο, Πέμπτη 02 Ιανουαρίου 1969, σελ. 21.
18. Περιοδικό «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», Τεύχος: 783ο, Πέμπτη 24 Απριλίου 1969, σελ. 10.

ΙΙ) Επί της τεχνικής τεκμηριώσεως των πολυκατοικιών.

1. Εφημερίδα «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ», Φύλλο: 7.899, Πέμπτη 6 Οκτωβρίου 1955, σελ. 15.
2. Εφημερίς «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλο: 916, Τρίτη 04 Ιανουαρίου 1966, σελ. 06 και 09, Στήλη: ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ.
3. Εφημερίδα «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλο: 918, Σάββατο 08 Ιανουαρίου 1966, σελ. 07, Στήλη: ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ.
4. Εφημερίδα «ΧΡΗΜΑ», Φύλλον: 178, Τετάρτη 01 Οκτωβρίου 1969, σελ. 04, Στήλη: ΤΕΧΝΙΚΑ.
5. Εφημερίς «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ», Φύλλον: 9.642, Δευτέρα 17 Ιουλίου 1961, σελ. 16.
6. Εφημερίς «Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ», Φύλλον: 8.876, Σάββατον 03 Ιανουαρίου 1959, σελ. 06.
7. Εφημερίς «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλον: 750, Σάββατον 19 Ιουνίου 1965, σελ. 07, Στήλη: ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑ.
8. Εφημερίς «ΕΞΠΡΕΣ», Φύλλον: 2.398, Κυριακή 04 Απριλίου 1971. σελ. 04. Στήλη: ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΣ.
9. Τεχνικόν Επιμελητήριον Ελλάδος, “ΠΙΝΑΞ ΜΕΛΩΝ”, Αθήναι Μάρτιος 1964.
10. Ευθυμία Δημητρίου Παπαδάμ – Ριζά, «ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ (Τόμος Ι και ΙΙ)» Διατριβή επί διδακτορία, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Αθήνα 2003.
11. Αθανάσιος Ιωάννου Αραβαντινός, «ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ», Εκδόσεις Ε.Μ.Π., Β΄ Έκδοση, Αθήνα 1986.

ΙΙΙ) Επί των Οικοδομικών Κανονισμών.

Φ.Ε.Κ. 20/15.05.1836, Φ.Ε.Κ. Α΄ 4/09.01.1929, Φ.Ε.Κ. Α΄ 155/22.04.1929, Φ.Ε.Κ. Α΄ 266/30.09.1955, Φ.Ε.Κ. Α΄ 95/04.05.1968,

Φ.Ε.Κ. Α΄ 124/09.06.1973, Φ.Ε.Κ. Α΄ 363/07.12.1974, Φ.Ε.Κ. Α΄ 210/18.12.1985, Φ.Ε.Κ. Α΄ 140/13.06.2000, Φ.Ε.Κ. Α΄ 249/25.11.2011, Φ.Ε.Κ. Α΄ 99/27.04.2012, Φ.Ε.Κ. Α΄ 76/16.05.2025.

(*) Ευθυμία Δημητρίου Παπαδάμ – Ριζά, Αρχιτέκτων Ε.Μ.Π. (1975) και Μελετήτρια Τεχνικών Έργων Ιδιωτικής Οικοδομήσεως (Αριθμός Μητρώου Τ.Ε.Ε.: 20.853). Σήμερα διατελεί επί Ιδιότητι Ομοτίμου Μέλους Τ.Ε.Ε.

(*) Από το Σάββατο 03 Ιανουαρίου 1959 η «Ν» έπαυσε να αναγράφει τον αριθμό της αδείας οικοδομήσεως σε όλες τις άδειες οι οποίες δημοσιεύονταν στην στήλη «ΕΓΚΡΙΘΕΙΣ

Πηγή: Εργοληπτικόν Βήμα Νο_146 της ΠΕΣΕΔΕ Το επιστημονικό σημείο αναφοράς του εργοληπτικού κόσμου

Αυτά και άλλα πολλά άκρως ενδιαφέροντα στο περιοδικό της ΠΕΣΕΔΕ που κυκλοφορεί – ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ!